کار و فناوری

آنها برای زمانی که گلها و گیاهان به خواب زمستانی می روند و دیگر شهدی برای تغذیه زنبورها ندارند در درون کندوهای خود اقدام به درست کردن عسل می کنند. میزان عسل تولیدی آنها معمولآ بیشتر از آن مقداری است که خودشان نیاز دارند از این رو اغلب انسان خود را شریک آنها در استفاده از این فرآورده طبیعی می کند.

زنبورهای عسل همانند مورچه ها جانورانی اجتماعی هستند که در درون کندوی خود کارها را تقسیم می کنند، یک گروه از زنبورهای عسل که در یک کندو زندگی می کنند شامل یک ملکه (ماده)، تعدادی زنبور نر و تعداد بیشتری زنبورهای کارگر هستند.

بدون شک در ابتدا عسل باعث شده است که توجه انسان به سمت زنبور عسل جلب شود . قدیمی ترین اثر تاریخی که به برداشت عسل توسط انسان تعبیر شده است مربوط به هفت هزار سال قبل از میلاد است که در اسپانیا مشاهده گردیده است . این اثر شامل قیافه حک شده یک انسان بر سنگ است که نرد بانی را برای رسیدن به محلی کلنی به کاربرده و ظرفی برای قراردادن شان های پر از عسل به کمر دارد . در حالی که زنبوران عسل کارگر در اطراف سر او به پرواز در آمده اند . یک اثر نقاشی که از روزگاری بعد از مورد بالا حکایت دارد ، از آفریقا بدست آمده و نشان می دهد که فردی همان عمل را انجام می دهد ، با این تفاوت که او برای دور کردن زنبورداران از دود استفاده می کند . باستان شناسها حکایت می کنند که قبایل بدوی با جمع آوری عسل آشنا بوده اند . عده ای در برداشت عسل از وسایل دود کننده استفاده می کرده اند و عده ای برای داشتن عسل از لانه هایی که در صخره های تیز و مرتفع سنگی و در دره های عمیق قرار گرفته اند جان خود را به خطر انداخته اند . در بعضی از قبایل افرادی به طور منظم تنه تو خالی درختان را بررسی و برای برداشت عسل علامت گذاری می کردند . به نظر می رسد که این نشانه گذاری بیانگر این مطلب بوده است که این درختان مالکیت عام نداشته و همه نمی توانستند از آن استفاده کنند . عسل در زندگی روحانی ، اجتماعی و اقتصادی مصریان باستان نقش مهمی بازی می کرده است . از حکاکیهای بجا مانده در پرستشگاه ها و دخمه های مردگان چنین بر می آید که عسل در آن روزگار اهمیت ملی زیاد داشته است ، در پاپیروس ها به اهمیت دارویی عسل اشاره شده است و در بیشتر داروها مقداری شیر و عسل به کار می رفته است ، مصریان قدیم از نوعی کوشاب که از جو ، عسل و گندم تهیه می شده است به مقدار زیاد استفاده می کردند ، زیرا الکل در دسترس آنها نبود . کتاب مذهبی یهودیان از سرزمین موعود چنین یاد می کند که در آن نهرهایی از عسل و شیر جاری است . در کتاب انجیل مسیحیان از عسل به عنوان مظهر فراوانی و نعمت یاد شده و در طومار بحرالمیت نیز از عسل نام برده شده ولی از زنبور داری اثری نیست .
در یونان باستان نیز عسل یکی از هدایای گرانبهای طبیعت انگاشته می شد . یونانیان تصور می کردند که خدایان چون خوراک بهشتی می خورند فناناپذیر و ابدی گشته اند . آنها تصور می کردند عسل یکی از اجزای مهم این خوراک بهشتی است .

قدیمی ترین فسیل زنبور عسل مربوط به بیست میلیون سال پیش است که در موزه تاریخ طبیعی نیویورک نگه داری می شود ( نشانگر مقاومت زنبور عسل و تطابق با محیط ، برای حفظ بقا آن است ) و از آنجا که همه موجودات نتیجه تکامل هستند چنین حدث زده میشود که گونه های ابتدایی آن مربوط به چهل تا پنجاه میلیون سال قبل می باشد.

آدمیان نخستین از روزگاران بس دراز از عسل استفاده می کردند در یک نقاشی که در غارهای بیکورپ اسپانیا وجود دارد مردی را نشان می دهد که در حال برداشتن عسل از یک کندوی طبیعی می باشد این تصویر مربوط به 12 هزار سال قبل از میلاد مسیح می باشد.
از روایت های قدیم هندی و مصریان باستان بر می آید که از عسل استفاده می کرده اند گویند در یکی از اهرام مصر ظرفی حاوی عسل یافتند که بعد از چند هزار سال هنوز همچنان سالم بوده است.

در سرودهای هومر ، در کتاب های دینی وصف عسل آمده است در قرن 8 ق – م در یونان برای پرورش زنبور عسل و استفاده از عسل آن مقرراتی وضع کرده بودند.
زنبور حشره ای است که در بیشتر بخش های جهان به جز نزدیکی قطب جنوب زندگی می کند بیش از 10000 نوع زنبور شناسایی شده است اما تنها زنبور عسل، عسل و موم می سازد که می تواند مورد استفاده قرار گیرد

مروری بر تاریخجه و وضع زنبورداری درایران

زنبورداری در ایران سابقه دیرینه داشته و یکی از حرفه های اصیل و قدیمی ایرانیها است .دشنه مفرغی منقشبه شکل زنبور عسل و متعلق به هشتصد سال قبل از میلاد که در لرستان بدست آمده است و اکنون در موزه شهر بروکسل نگهداری میشود ،معرف قدمت آشنایی ایرانیها با این حشره مفید است.با جستجوی کلمه عسل و احتمالأ زنبور عسل در اشعار بخصوص شعرهای بسیار قدیمی می توانیم از وجود قدمت زنبور عسل در کشور بیشتر مطلع گردیم . چون اگر کلمه عسل در کشور ایران پیدا می شود خود به خود دلیل بر این است که زنبور هم در زمان نوشتن آن متون وجود داشته است . هر چه این ادبیات قدیمی تر باشند نشان دهنده قدمت زنبور عسل در این کشور خواهد بود .

پروسه ی تولید:

جمعیت یک کندوی زنبور عسل از سه نوع زنبور تشکیل شده است:

1-زنبور ملکه

 2-زنبور کارگر که عمده جمعیت را تشکیل می دهد( بیش از 95 درصد)

3- زنبور نر که فقط در فصل بهار میهمان کندوست و وجود آن فقط برای بقای نسل است.اما موضوع مورد بحث در این پروژه عسل است که یکی از محصولات شگفت انگیز زنبور عسل است.

کار تولید عسل در کندو به عهده ی زنبور کارگر است.ما در اینجا یک کندوی متوسط را با جمعیت شصت هزارتایی در نظر می گیریم و روی آن بحث می کنیم زنبور عسل برای تهیه ی شهد  می تواند مسافتی تا شعاع سه کیلومتر را طی کند و در یک روز به اندازه ی یک قاشق چای خوری شهد جمع آوری کند(در آب و هوای ایده آل)زنبورشهد بدست آمده را در درون کیسه هایی به نام کیسه ی عسل که در شکم آن قرار دارد انتقال می دهند و به کندو می آورند. و توسط آنزیم هایی که غدد آن را متعددی تولید می کنندبا استفاده از عمل تبخیر شهد را غلیظ می کند و وارد فنجانک ها ی شان می کنند(جنس فنجان شش ضلعی از موم است )تجربه زنبور داران نشان داده است که در اواخر بهار از یک کندوی با جمعیت متوسط(تقریبا خوب)انتظار می رود که حدود 50 کیلوگرم عسل خالص تولید می کند.انسان نباید از زنبور انتظار داشته باشد که عسل را خود به خود به دست او برساند چون این جانور نیز همانند همه ی موجودات برای ادامه ی حیات خود غذا تهیه می کند  بعد از اینکه ظرفیت کندو از لحاظ مقدار عسل کامل شد زنبوردار شان های عسل را از کندو خارج می کند (البته با رنج و زحمت فراوان چون باید نیش های زنبور وطن پرست را به جان بخرد بعد از خروج شان آن ها را در داخل جعبه های مخصوص می گذارد وبه منطقه ای از زنبورستان انتقال می دهد تا عسل را از شان های مو جدا کند یا با موم بسته بندی کند.

عسل به دو شکل وارد بازار فروش می شود:

1-   به همراه موم

2-   بدون موم

عسل به همراه موم : این نوع عرضه برای زنبور دار کم دردسرتراست، قیمت موم ازعسل گران تراست و وقتی عسل به همراه موم فروخته می شود به همین علت زنبورداران این نوع عسل را گران تر می فروشند.در این روش فقط شان های مومی را از قاب چوبی به وسیله ی یک چاقو جدا می کنند و آن را به صورت قالب هایی مشخص بسته بندی می کنند که درحال حاضر در بازاربه قیمت کیلویی صد هزار ریال می باشد

عسل بدون موم: پس از اینکه زنبور دار شان ها را از کندو خارج کرد و به محل مورد نظر انتقال داد به دو روش می تواند عسل را از داخل فنجانک های مومی جدا کند

1-   سنتی

2-   مکانیزه

روش سنتی: دراین روش موم ها را به وسیله چاقویا... خرد می کنندبه درونسبدی قرار میدهندو عسل خارج شده را از زیر سبد می گیرند.

 روش مکانیزه:که در این روش ابتدا سرپوش های مومی روی فنجانک هارا که پولک نام دارند به وسیله ی چنگالی مخصوص(چنگال پولک گیری) جدا می کنند سپس شان را در داخل دستگاهی به نام انژکتورکه به صورت دستی و برقی موجود استقرار می دهند با به چرخش در آمدن پره های این دستگاه عسل از فنجانک ها خارج شده و توسط شیر خروجی دستگاه به بیرون هدایت می شود عسل بدست آمده را به روش دستی و کارخانه ای بسته بندی می کنندعسل موجود در مغازه ها از بسته های 40 گرمی الی 5 کیلوگرمی موجود است اما عسل که برای صادرات تهیه می شود را در بسته های 100الی200گرمی می باشد(هر کیلو عسل بدون موم هشتاد هزار ریال می باشد)

عسل در ایران:متاسفانه بازار عسل در کشور ما همانند بعضی دیگر از مواد تولیدی بازار تقلبی افزایش یافته است . قیمت میانگین در بعضی از مراکز فروش عبارت است از:

بررسی صرفه اقتصادی عسل از زبان یک زنبور دار:ما در اینجا یک کیلو عسل را در نظر می گیریم اگر قیمت این یک کیلو را هفتاد هزار ريال در نظر بگیریم حدود بیست هزار ريال سود خالص در بر دارد. (البته اگر زنبور دار منصف باشد و از شکر در فصل بهار و اوج وجود شهد در طبیعت استفاده نکند)هزینه هایی که برای یک زنبور دار باید برای تولید یک کیلو عسل بپردازد (که حدود پنجاه هزار ريال می باشد)عبارت اند از :

1-   خرید موم 

2-   خرید شان

3-   خرید کندو

4-   تغذیه زنبورها در زمستان

5-   هزینه ی حمل و نقل

6-   هزینه ی بسته بندی

منابع:

1-   پروفسور کارل فون فریش،ترجمه ی دکتر نعمت ا... شهرستانی،از زندگی زنبورها،1361

2-   www.aftab.ir

3-   www.fahoney.blogfa.com

4-   www.fa.wikipedia.org

5-   مصاحبه اختصاصی با زنبورداران نوشهر و فومن